ซาเทียร์คืออะไร แนวคิดจิตบำบัดเพื่อเข้าใจตนเอง

การทำจิตบำบัดมีหลากหลายรูปแบบ แต่ละรูปแบบมีจุดมุ่งหมายและวิธีการที่แตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับปัญหาและความต้องการของผู้รับบริการ และการวางแผนการรักษาของนักจิตบำบัด อีกหนึ่งรูปแบบที่ได้รับความนิยมมากขึ้น เรียกว่า การทำจิตบำบัดแนวซาเทียร์ (Satir) หรือที่รู้จักกันในชื่อ Satir Model

จิตบำบัดแนวซาเทียร์(STST) คืออะไร

ซาเทียร์ (Satir) คือ แนวคิดทางจิตวิทยาที่พัฒนาโดย เวอร์จิเนีย ซาเทียร์ (Virginia Satir) นักจิตบำบัดชาวอเมริกัน มุ่งเน้นไปที่การพัฒนาศักยภาพของมนุษย์ โดยให้ความสำคัญกับการเข้าใจตนเองวิธีการรับมือกับปัญหา การสื่อสารอย่างมีประสิทธิภาพตรงไปตรงมา และการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับผู้อื่น

ซึ่งการบำบัดด้วย Satir Model ไม่ได้ให้สำคัญกับความรู้สึก ความคิด หรือการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเพียงอย่างเดียว แต่เน้นการเปลี่ยนแปลงภายในอย่างเป็นประสบการณ์ เพื่อไปสู่เป้าหมายการแก้ไขปัญหาที่แท้จริง

เป้าหมายของการทำจิตบำบัดแนวซาเทียร์

เป้าหมายของการทำจิตบำบัดแนวซาเทียร์

• รู้สึกว่าตัวเองมีคุณค่ามากขึ้น
• มีการยอมรับตัวเอง เข้าใจเหตุการณ์ต่าง ๆ โดยไม่มีภาวะกดดัน
• สามารถรับผิดชอบเรื่องราวต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในใจได้โดยไม่รู้สึกหนัก และเห็นว่าคนอื่นๆ มีความสามารถรับผิดชอบเรื่องราวของแต่ละคนได้
• สามารถผลักดันตนเองให้พบความสุขสงบทางใจ มีแนวทางในการจัดการกับปัญหาที่อยู่ภายในใจของตัวเอง หรือมีความสอดคล้องในตัวเอง

ทฤษฎีภูเขาน้ำแข็งซาเทียร์คืออะไร มีกี่ระดับ

หนึ่งในเครื่องมือของจิตบำบัดแนวซาเทียร์ คือ “ทฤษฎีภูเขาน้ำแข็ง (Iceberg Model)” ซึ่งใช้อธิบายโครงสร้างภายในจิตใจของมนุษย์ โดยเปรียบเทียบตัวตนของเรากับ “ภูเขาน้ำแข็ง” ที่ส่วนใหญ่ซ่อนอยู่ใต้น้ำ สิ่งที่คนอื่นเห็นเป็นเพียงยอดเล็ก ๆ ด้านบน แต่เบื้องลึกลงไปยังมีอารมณ์ ความเชื่อ ความต้องการ และแก่นตัวตนที่ซับซ้อนกว่านั้น ทฤษฎีนี้แบ่งโครงสร้างจิตใจออกเป็น 7 ระดับ ซึ่งแต่ละระดับเชื่อมโยงกันและส่งผลต่อพฤติกรรมที่เราแสดงออกในชีวิตประจำวัน

1. พฤติกรรม (Behavior)

นี่คือส่วนยอดสุดของภูเขาน้ำแข็งที่เราและคนรอบข้างมองเห็นได้ชัดเจนที่สุด ได้แก่ การกระทำ คำพูด สีหน้า แววตา และน้ำเสียง พฤติกรรมเหล่านี้คือ “ผลลัพธ์” ที่ถูกส่งออกมาภายนอก แต่เบื้องหลังการกระทำเหล่านั้น ล้วนมีรากฐานมาจากความคิดและความรู้สึก และความต้องการที่ซ่อนอยู่ในระดับชั้นที่ลึกลงไป

2. อารมณ์และความรู้สึก (Feeling)

ถัดลงมาจากระดับพฤติกรรม คือชั้นที่อยู่ปริ่มน้ำ อาจมองเห็นได้บ้างหรือสัมผัสได้ เช่น ความสุข ความเศร้า ความโกรธ ความกลัว หรือความตื่นเต้น อารมณ์เหล่านี้คือปฏิกิริยาตอบสนองด่านแรกที่เรามีต่อเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่เข้ามากระทบ ซึ่งเป็นสัญญาณบ่งบอกว่าเรากำลังรับรู้สถานการณ์นั้นอย่างไร

3. ความรู้สึกที่มีต่อความรู้สึก (Feeling about feeling)

ชั้นนี้มีความซับซ้อนและลึกซึ้งกว่าอารมณ์พื้นฐาน เพราะมันคือการที่เรา “ตัดสิน” อารมณ์ของตัวเอง เช่น เรารู้สึกผิดที่ตัวเองโกรธแม่ (ความรู้สึกผิด), เรารู้สึกอายที่ตัวเองเศร้า และร้องไห้, หรือเรารู้สึกดีใจที่ตัวเองมีความสุข การเข้าใจชั้นนี้ช่วยให้เราเห็นว่าเราใจดีหรือกดดันตัวเองมากแค่ไหน

4. การรับรู้และมุมมอง (Perception)

ในชั้นนี้คือ “แว่นตา” ที่เราใช้มองโลก ประกอบไปด้วย ความคิด ความเชื่อ ทัศนคติ และสมมติฐานที่เรามีต่อตนเองและผู้อื่น การที่เราตีความเหตุการณ์หนึ่งว่าเป็นเรื่องดีหรือร้าย ล้วนมาจากประสบการณ์และการรับรู้ในชั้นนี้ ซึ่งเป็นกุญแจสำคัญที่จะพาเราไปค้นพบตัวตนที่แท้จริง

5. ความคาดหวัง (Expectations)

ความคาดหวังคือสิ่งที่ซ่อนลึกในใจ เป็นความต้องการที่เรามีต่อตนเอง ต่อผู้อื่น ความคาดหฟวังที่ผู้อื่นมีต่อตนเอง เช่น เราหงุดหงิดเพื่อนร่วมงานเพราะเราคาดหวังให้เขาเข้าใจ, เราน้อยใจแฟนเพราะเราคาดหวังให้เขาใส่ใจ ความทุกข์ส่วนใหญ่มักเกิดจากความคาดหวังที่ไม่ถูกเติมเต็มในชั้นนี้

6. ความปรารถนา (Yearning)

ลึกลงไปเกือบถึงก้นบึ้งของจิตใจ คือความต้องการพื้นฐานของความเป็นมนุษย์ที่ไม่ว่าใครต่างก็โหยหาเหมือนกัน เช่น ความต้องการเป็นที่รัก (To be loved), การได้รับการยอมรับ (To be accepted), ความมั่นคงปลอดภัย, อิสรภาพ การชื่นชม และความสงบในจิตใจ ความรู้สึกมีคุณค่า ความรู้สึกเป็นพวกเดียวกัน ความสัมพันธ์เชื่อมโยงทางใจ ความใกล้ชิด ความปรารถนานี้คือแรงขับเคลื่อนที่แท้จริงของชีวิต

7. ตัวตน (Self)

ชั้นที่ลึกที่สุดและเป็นแก่นแท้ของภูเขาน้ำแข็งคือ “ตัวตน” คือจิตวิญญาณและความเป็นเราอย่างแท้จริง เมื่อเราเข้าใจมาถึงจุดนี้ เราจะตอบคำถามได้ว่า เรามีชีวิตอยู่เพื่ออะไร คุณค่าสูงสุดของเราคืออะไร และพลังงานชีวิตของเราอยู่ที่ไหน

วิธีการใช้ทฤษฎีนี้กับตนเอง

เมื่อเราเข้าใจโครงสร้างทั้ง 7 ชั้นของทฤษฎีภูเขาน้ำแข็งแล้ว ขั้นตอนต่อไปคือการรู้จักตนเองผ่านภูเขาน้ำแข็ง โดยมีวิธีการดังต่อไปนี้

1. ทำความเข้าใจภูเขาน้ำแข็งของตัวเอง

เริ่มต้นด้วยการฝึกสังเกตตัวเองทีละชั้นไล่ระดับลงไป ถามตัวเองว่า “ตอนนี้ฉันทำอะไรอยู่” (Behavior), “ฉันรู้สึกอย่างไร” (Feeling), “ฉันรู้สึกยังไงกับอารมณ์นั้น” (Feeling about feeling), “ฉันกำลังคิดหรือตีความเรื่องนี้ยังไง” (Perception), “ฉันคาดหวังอะไร” (Expectations), “ลึก ๆ แล้วฉันต้องการอะไร” (Yearning) และ “ตัวตนของฉันคือใคร” (Self)

2. เชื่อมโยงความสัมพันธ์ในแต่ละชั้น

เมื่อแยกแยะได้แล้ว ให้ลองลากเส้นเชื่อมโยงดูว่าแต่ละชั้นส่งผลต่อกันอย่างไร เช่น เพราะฉัน “ปรารถนา” การยอมรับ (Yearning) -> ฉันจึง “คาดหวัง” ให้เขาชมฉัน (Expectation) -> พอเขาไม่ชม ฉันจึง “คิด” ว่าเขาไม่ชอบฉัน (Perception) -> นำไปสู่ “ความรู้สึก” น้อยใจ (Feeling) -> และแสดง “พฤติกรรม” ประชดประชันออกไป (Behavior) การเห็นภาพรวมนี้จะช่วยให้เราเห็นที่มาที่ไปของการกระทำตัวเอง

3. สำรวจเพื่อค้นหาปัญหา

ลองพิจารณาดูว่า ในภูเขาน้ำแข็งชั้นไหนที่เป็น “ปมปัญหา” หรือจุดติดขัดที่ทำให้ชีวิตไม่มีความสุข เช่น หากคุณเป็นคนขี้โมโหง่าย อาจไม่ได้เป็นที่นิสัย แต่อาจติดขัดที่ชั้น “ความคาดหวัง” ที่สูงเกินไป หรือชั้น “ความปรารถนา” ที่ขาดความรักความอบอุ่น

4. ตั้งเป้าหมายในการเปลี่ยนแปลง

เมื่อเจอจุดที่เป็นปัญหาแล้ว ให้ตั้งเป้าหมายเพื่อแก้ไขที่ต้นเหตุ แทนที่จะพยายามเปลี่ยนแค่พฤติกรรมภายนอก ให้ลงไปปรับที่ระดับความคาดหวังหรือมุมมอง เช่น เปลี่ยนจากการคาดหวังให้คนอื่นมาเติมเต็ม เป็นการสร้างความภูมิใจให้ตัวเอง หรือปรับทัศนคติให้ยืดหยุ่นขึ้น

5. ลงมือปฏิบัติจริง

การเปลี่ยนแปลงจะเกิดขึ้นได้ต้องอาศัยการลงมือทำ เมื่อตั้งเป้าหมายแล้ว ให้เริ่มปรับวิธีคิดและวิธีการตอบสนองต่อสถานการณ์ใหม่ ฝึกฝนที่จะเท่าทันอารมณ์และเลือกทางเลือกใหม่ที่ดีกว่าเดิมในการแสดงออก

6. ทบทวนและชื่นชมการเปลี่ยนแปลง

หมั่นตรวจสอบผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงภายในภูเขาน้ำแข็งของตนเอง ชี้ให้ตัวเองเห็นความก้าวหน้า เช่น “ช่วงนี้ฉันใจเย็นลงนะ” หรือ “ความสัมพันธ์กับคนรอบข้างดีขึ้นเพราะฉันลดความคาดหวังลง” การรับรู้ถึงความสำเร็จเล็ก ๆ น้อย ๆ นี้จะเป็นแรงจูงใจสำคัญที่ช่วยให้เราพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง

หากต้องการสำรวจจิตใจตนเองผ่านแนวคิดซาเทียร์ หรือกำลังเผชิญปัญหาทางอารมณ์ที่ส่งผลต่อการใช้ชีวิต โรงพยาบาลแบงค็อก เมนทัล เฮลท์ (BMHH) โรงพยาบาลจิตเวชในเครือโรงพยาบาลเวชธานี มีจิตแพทย์และนักจิตบำบัดที่พร้อมให้คำปรึกษาในบรรยากาศที่ปลอดภัยและเป็นส่วนตัว การดูแลจะเน้นความเข้าใจรายบุคคล เพื่อช่วยให้ผู้รับบริการค่อย ๆ ทำความเข้าใจตนเอง จัดการความรู้สึกได้ดีขึ้น และพัฒนาคุณภาพชีวิตในระยะยาว

คุณจีระเดช  งามสีสรรค์

นักจิตวิทยาคลินิก โรงพยาบาลBMHH- Bangkok Mental Health Hospital

นัดหมายเข้าพบจิตแพทย์และสอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่

โทรศัพท์: 02-589-1889

LINE Official Account: @bmhhLocation: https://maps.app.goo.gl/MCKXwQMK1mCshWKdA