วิธีบำบัดยาเสพติด เริ่มต้นอย่างไร เมื่อไหร่ที่ควรเริ่มเลิกยา

การตัดสินใจอยากเลิกยาเสพติด คือสัญญาณที่บอกว่า คุณพร้อมจะก้าวสู่ชีวิตใหม่ แม้การเลิกยาไม่ใช่เรื่องง่ายเพราะเกี่ยวข้องทั้งสมอง ร่างกาย และสภาพแวดล้อม แต่หากมีแนวทางที่ถูกต้องและการสนับสนุนที่เหมาะสม โอกาสในการก้าวผ่านการเสพติดก็มีมากขึ้น 

บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจแนวทางการเลิกยาเสพติดด้วยตัวเอง และการบำบัดยาเสพติดกับโรงพยาบาล ว่าแตกต่างกันอย่างไร แบบไหนที่ช่วยให้เลิกยาเสพติดได้ปลอดภัยและยั่งยืนมากกว่า

การเลิกยาเสพติดด้วยตัวเอง

ผู้ที่ต้องการเลิกยาเสพติดอาจเริ่มจากการปรับพฤติกรรมและจัดสภาพแวดล้อมให้เอื้อต่อการเลิก โดยมีแนวทางต่อไปนี้

• ตั้งเป้าหมายและเหตุผลที่ต้องการเลิกให้ชัดเจน เช่น ต้องการดูแลสุขภาพ กลับมาใช้ชีวิตกับครอบครัว หรือกลับไปทำงานตามปกติ เพื่อใช้เป็นแรงจูงใจในช่วงที่เกิดความอยากยา
• บอกคนใกล้ชิดที่ไว้ใจได้ เพื่อให้มีคนคอยรับฟัง ให้กำลังใจ และช่วยสังเกตความเปลี่ยนแปลงระหว่างการเลิกยา ไม่จำเป็นต้องพยายามรับมือเพียงลำพัง
• หลีกเลี่ยงสิ่งกระตุ้นที่เกี่ยวข้องกับการใช้ยา เช่น สถานที่ กลุ่มเพื่อน หรือกิจกรรมที่เคยเชื่อมโยงกับการใช้สารเสพติด โดยเฉพาะในช่วงเริ่มต้นของการเลิก
• จัดกิจวัตรประจำวันใหม่ เช่น ออกกำลังกาย ทำงานอดิเรก พักผ่อนให้เพียงพอ หรือใช้เวลากับครอบครัว เพื่อให้มีสิ่งอื่นมาทดแทนช่วงเวลาที่เคยใช้ยา
• สังเกตอาการของตัวเองระหว่างการเลิกยา หากมีอาการถอนยารุนแรง อาการทางจิตใจที่ผิดปกติ หรือรู้สึกว่าไม่สามารถควบคุมความอยากยาได้ ควรหยุดพยายามรับมือเพียงลำพังและเข้ารับการประเมินจากบุคลากรทางการแพทย์

อย่างไรก็ตาม การเลิกด้วยตัวเองอาจไม่เหมาะกับทุกคน โดยเฉพาะผู้ที่ใช้สารเสพติดเป็นประจำ ใช้ในปริมาณมาก หรือมีอาการทางร่างกายและจิตใจร่วมด้วย

การบำบัดยาเสพติดที่โรงพยาบาล

สำหรับผู้ที่ไม่สามารถเลิกยาเสพติดได้ด้วยตัวเอง มีอาการถอนยา หรือมีปัจจัยด้านร่างกายและจิตใจที่ต้องได้รับการดูแล การเข้ารับการบำบัดในสถานพยาบาลเป็นอีกทางเลือกที่ช่วยให้ได้รับการประเมินและวางแผนการรักษาอย่างเหมาะสม โดยทั่วไปมี 4 ขั้นตอนหลักดังนี้

ขั้นที่ 1 การเตรียมความพร้อมก่อนการบำบัด (Pre–admission)

ก่อนเริ่มการรักษา ทีมแพทย์และนักบำบัดจะทำการประเมินอย่างละเอียด ทั้งด้านประวัติการใช้ยา สภาพร่างกาย และสภาพจิตใจ รวมถึงพูดคุยกับครอบครัวเพื่อทำความเข้าใจปัจจัยแวดล้อมที่เกี่ยวข้อง ข้อมูลเหล่านี้จะถูกนำไปใช้ในการวางแผนการรักษาที่เหมาะสมที่สุดสำหรับแต่ละบุคคล

ขั้นที่ 2 การถอนพิษยาภายใต้การดูแลของแพทย์ (Detoxification)

เป็นช่วงที่ผู้ป่วยต้องเผชิญกับอาการถอนยา หรือที่หลายคนเรียกว่า “อาการลงแดง” ซึ่งอาจรุนแรงและเป็นอันตรายได้ การถอนพิษยาจึงต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์และพยาบาลอย่างใกล้ชิด เพื่อช่วยบรรเทาอาการไม่สบายทั้งทางร่างกายและจิตใจ รวมถึงอาจใช้ยาร่วมในการรักษา เพื่อให้ร่างกายสามารถปรับตัวและขับสารเสพติดออกไปได้อย่างปลอดภัย

ขั้นที่ 3 การฟื้นฟูร่างกายและจิตใจ (Rehabilitation)

เมื่อผ่านช่วงถอนพิษยาแล้ว การฟื้นฟูสภาพจิตใจเป็นหัวใจสำคัญของขั้นตอนนี้ ผู้ป่วยจะได้เข้าร่วมกิจกรรมบำบัด ทั้งในรูปแบบรายบุคคลและกลุ่ม เพื่อเรียนรู้วิธีรับมือกับความเครียด ฝึกควบคุมอารมณ์ รู้จักแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นในชีวิต และสร้างเป้าหมายใหม่ในชีวิต เพื่อให้กลับไปใช้ชีวิตในสังคมได้อย่างเข้มแข็ง การได้แลกเปลี่ยนประสบการณ์กับผู้ที่เผชิญเส้นทางเดียวกันยังช่วยสร้างกำลังใจและความเข้มแข็งทางใจอีกด้วย

ขั้นที่ 4 การติดตามดูแลและป้องกันการกลับไปใช้ซ้ำ (After-Care)

แม้การบำบัดจะเสร็จสิ้น ผู้ป่วยยังคงต้องได้รับการดูแลและติดตามผลอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้คำปรึกษาและช่วยเหลือผู้ป่วยในการรับมือกับความท้าทายต่าง ๆ ในชีวิตจริง ป้องกันการกลับไปใช้ยาซ้ำ และทำให้สามารถปรับตัวใช้ชีวิตในสังคมได้อย่างมั่นคงและยั่งยืน

เลิกยาด้วยตัวเอง กับบำบัดยาเสพติดที่โรงพยาบาล ต่างกันอย่างไร

จะเห็นได้ว่า การพยายามเลิกยาเสพติดด้วยตัวเองแม้จะเป็นความตั้งใจที่ดี แต่ต้องเผชิญกับอุปสรรคทางร่างกายและสิ่งแวดล้อมที่ควบคุมได้ยาก ในขณะที่การบำบัดรักษากับสถานพยาบาล จะช่วยแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ ลดความทรมาน และเตรียมความพร้อมให้ผู้ป่วยกลับไปใช้ชีวิตในสังคมได้อย่างมั่นคงและปลอดภัยกว่า

เมื่อไหร่ที่ต้องนำผู้ที่ติดยาเสพติดเข้ารับการบำบัด

ญาติและคนใกล้ชิดควรพิจารณานำผู้ป่วยเข้าสู่กระบวนการบำบัดรักษาทางการแพทย์ เมื่อมีปัจจัยดังต่อไปนี้

• ใช้สารเสพติดที่มีฤทธิ์รุนแรงหรือติดได้ง่าย เช่น ยาบ้า ไอซ์ เฮโรอีน ฝิ่น หรือสารระเหย
• ใช้ยาเสพติดในปริมาณมาก หรือใช้มาเป็นระยะเวลานาน
• มีอาการคนติดยา เช่น ร่างกายทรุดโทรม ซีดผอม ก้าวร้าว หูแว่ว หรือประสาทหลอน
• พยายามเลิกด้วยตนเอง (หักดิบ) แล้วไม่สำเร็จ ร่างกายทนความทรมานจากอาการถอนยาไม่ไหว ซึ่งหากปล่อยไว้อาจเป็นอันตรายถึงชีวิต

ขั้นตอนการส่งผู้ติดยาเสพติดเข้าบำบัดต้องทำอย่างไร

1. พูดคุยเตรียมความพร้อมให้ผู้ป่วยและญาติเข้าใจกระบวนการรักษา ซึ่งต้องใช้ระยะเวลาในการบำบัดฟื้นฟูอย่างต่อเนื่อง
2. เตรียมเอกสารยืนยันตัวตนของผู้ป่วย เช่น บัตรประจำตัวประชาชน สำเนาทะเบียนบ้าน หรือบัตรที่มีรูปถ่ายออกโดยหน่วยงานราชการ
3. ติดต่อสถานพยาบาลหรือศูนย์บำบัดที่มีทีมแพทย์และจิตแพทย์ดูแล
4. ตรวจสอบสิทธิการรักษาพยาบาล เช่น ประกันสังคม สิทธิบัตรทอง หรือประกันสุขภาพ เพื่อวางแผนค่าใช้จ่าย

แนวทางการรับมือเมื่อผู้ติดยาเสพติดปฏิเสธการบำบัดรักษา

กรณีที่ผู้ติดยาเสพติดไม่ยอมรับว่าตนเองมีปัญหา หรือยังไม่พร้อมเข้ารับการบำบัด เป็นสถานการณ์ที่ครอบครัวพบได้บ่อย การบังคับ ข่มขู่ หรือตำหนิอย่างรุนแรงอาจทำให้ผู้ป่วยต่อต้านมากขึ้น จึงควรใช้การพูดคุยที่เน้นความเข้าใจและความปลอดภัย โดยสามารถลองใช้แนวทางต่อไปนี้

• เลือกเวลาที่ผู้ป่วยมีสติและอารมณ์สงบในการพูดคุย
• พูดถึงสิ่งที่สังเกตเห็นและผลกระทบที่เกิดขึ้น แทนการกล่าวโทษหรือตัดสิน
• ชวนผู้ป่วยไปตรวจสุขภาพหรือพูดคุยกับแพทย์ โดยไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นด้วยการบอกว่าจะต้องเข้าบำบัดทันที
• รับฟังเหตุผลที่ผู้ป่วยไม่ต้องการรักษา เช่น กลัวอาการถอนยา กังวลเรื่องค่าใช้จ่าย หรือกลัวการถูกตีตรา
• ให้ข้อมูลเกี่ยวกับทางเลือกในการรักษา และเปิดโอกาสให้ผู้ป่วยมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ
• หากมีพฤติกรรมก้าวร้าวรุนแรง มีอาการทางจิต หรือเสี่ยงทำร้ายตนเองหรือผู้อื่น ควรให้ความสำคัญกับความปลอดภัยและขอความช่วยเหลือทางการแพทย์

ครอบครัวจะช่วยสนับสนุนผู้ที่กำลังเลิกยาได้อย่างไร

การเลิกยาเสพติดไม่ใช่เรื่องง่าย และผู้ที่อยู่รอบตัวอย่างครอบครัวถือเป็นกำลังใจสำคัญที่สุด สิ่งที่ครอบครัวสามารถทำเพื่อช่วยผู้ป่วยที่กำลังเผชิญอาการอยากยาได้ มีดังนี้

• ทำความเข้าใจผู้ป่วย 
• พยายามหลีกเลี่ยงไม่ให้ผู้ป่วยพบเจอเพื่อน หรือสถานการณ์ที่เกี่ยวข้องกับการใช้ยา
• คอยสังเกตอาการของอาการอยากยา เช่น กระสับกระส่าย หงุดหงิด หรือแสดงพฤติกรรมผิดปกติ
• เมื่อผู้ป่วยมีอาการ ควรรับฟังและเข้าใจ แทนที่จะดุด่าหรือซ้ำเติม
• ชวนทำกิจกรรมอื่น ๆ เพื่อเบี่ยงเบนความสนใจ เช่น ดูหนัง ทำอาหาร ออกกำลังกาย หรือทำกิจกรรมร่วมกันในครอบครัว
• อยู่เคียงข้างและให้กำลังใจในช่วงที่ผู้ป่วยกำลังต่อสู้กับอาการอยากยา จะช่วยให้เขารู้สึกไม่โดดเดี่ยว
• ชื่นชมเมื่อผู้ป่วยควบคุมตัวเองได้
• พาไปพบแพทย์หรือนักบำบัด เพื่อรับการดูแลที่เหมาะสมทั้งทางร่างกายและจิตใจ ลดความทรมาน และช่วยให้การเลิกยาเป็นไปอย่างปลอดภัย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

การบำบัดรักษาผู้ติดยาเสพติด จำเป็นต้องนอนโรงพยาบาลเสมอไปหรือไม่

ไม่จำเป็นเสมอไป ขึ้นอยู่กับการประเมินของแพทย์ หากเพิ่งเริ่มเสพและไม่มีอาการแทรกซ้อนรุนแรง สามารถรักษาแบบ “ผู้ป่วยนอก” (รับยาและพบนักบำบัดตามนัด) ได้ แต่หากใช้ยามานาน มีอาการทางจิตประสาทร่วมด้วย แพทย์มักแนะนำให้รักษาแบบ “ผู้ป่วยใน” เพื่อดูแลอย่างใกล้ชิดตลอด 24 ชั่วโมง

อาการถอนยา หรืออาการลงแดง อันตรายแค่ไหน

ความรุนแรงขึ้นอยู่กับชนิดและปริมาณยาที่ใช้ อาการมีตั้งแต่ คลื่นไส้ นอนไม่หลับ หงุดหงิด ไปจนถึงขั้นรุนแรงอย่างอาการชัก หูแว่ว ประสาทหลอน หรือหัวใจล้มเหลว จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการถอนพิษยาควรอยู่ในการดูแลของแพทย์

หลังบำบัดยาเสพติดแล้ว มีโอกาสกลับไปใช้ยาอีกหรือไม่

มีโอกาสกลับไปใช้สารเสพติดซ้ำได้ จึงควรดูแลและติดตามอาการอย่างต่อเนื่องหลังการบำบัด รวมถึงเรียนรู้วิธีรับมือกับความอยากยา ความเครียด และสถานการณ์ที่อาจกระตุ้นให้กลับไปใช้ยา หากพบว่ากลับไปใช้สารเสพติดอีกครั้ง ควรพูดคุยกับแพทย์เพื่อหาสาเหตุและวางแนวทางดูแลต่อไป

การเลิกยาเสพติดต้องอาศัยความช่วยเหลือจากแพทย์ และการสนับสนุนจากคนรอบข้าง

การเลิกยาเสพติดเป็นกระบวนการที่ซับซ้อนและต้องใช้เวลา ความสำเร็จขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย ตั้งแต่ความมุ่งมั่นของตัวผู้ป่วยเอง การได้รับการรักษาที่ถูกต้อง ไปจนถึงการสนับสนุนจากครอบครัวและสังคม ผู้ที่อยากเลิกยาเสพติดไม่ควรพยายามทำคนเดียว เพราะอาจเกิดอันตรายได้ การเข้าสู่กระบวนการบำบัดยาเสพติดที่ถูกต้องภายใต้การดูแลของทีมแพทย์และนักบำบัด จะช่วยให้สามารถเอาชนะการเสพติดและกลับมาสร้างอนาคตที่สดใสได้อีกครั้ง

สำหรับผู้ที่ต้องการความช่วยเหลือในการเลิกสารเสพติด หรือมีคนใกล้ชิดที่ต้องการการบำบัด Bangkok Mental Health Hospital (BMHH) โรงพยาบาลที่ดูแลปัญหาทางจิตใจในเครือโรงพยาบาลเวชธานี มีทีมแพทย์และนักจิตวิทยาที่พร้อมประเมินและวางแผนการรักษาเฉพาะบุคคล ตั้งแต่ขั้นตอนการถอนพิษยาอย่างปลอดภัยไปจนถึงการบำบัดฟื้นฟูจิตใจ เพื่อให้คุณกลับมาใช้ชีวิตได้อย่างมั่นคงและยั่งยืน

นัดหมายเข้าพบจิตแพทย์และสอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่

โทรศัพท์: 02-589-1889

LINE Official Account: @bmhh

Location: https://maps.app.goo.gl/MCKXwQMK1mCshWKdA

บทความโดย

พญ.อภิสรา สุวรรณประทีป
จิตเวชผู้ใหญ่
โรงพยาบาลแบงค็อก เมนทัล เฮลท์ (BMHH)